Program Czyste Powietrze przeszedł zmiany, które mają lepiej chronić osoby korzystające z dofinansowań na wymianę „kopciucha” i termomodernizację. Rząd przygotowuje projekt ustawy, który ma pomóc beneficjentom poszkodowanym w poprzedniej wersji programu przez nierzetelnych wykonawców.

Projekt ustawy o wsparciu dla poszkodowanych osób fizycznych został wpisany do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Ma to być reakcja na rosnące problemy związane z koniecznością zwrotu dotacji wypłaconych według starych zasad programu.

Robert Gajda, zastępca prezesa NFOŚiGW, podkreśla, że temat jest kluczowy dla beneficjentów i wyraża nadzieję na jednomyślną akceptację projektu. NFOŚiGW realizuje program we współpracy z wojewódzkimi funduszami i pod nadzorem Ministerstwa Klimatu i Środowiska.

Nowe przepisy dla poszkodowanych

Kontrole wykazały, że część wykonawców przed reformą działała na szkodę właścicieli domów — pobierali zaliczki, nie wykonując prac, lub dokumentowali nieistniejące prace. W efekcie to beneficjenci bywali obciążani koniecznością zwrotu środków, mimo że zostali oszukani. Projekt ustawy ma umożliwić dochodzenie roszczeń bezpośrednio od wykonawców i zawieszenie ściągania nierozliczonych zaliczek od poszkodowanych.

W praktyce w starym systemie wnioski bywały akceptowane niemal automatycznie, a wypłaty dokonywane bez solidnej weryfikacji. Najczęściej występujące nieprawidłowości to:

  • fikcyjne faktury i prace, które w ogóle nie zostały wykonane,
  • zawyżanie kwot na fakturach, by zwiększyć wysokość dotacji,
  • brak realnego nadzoru nad jakością robót,
  • niezrealizowanie prac pomimo otrzymanej zaliczki,
  • wadliwe wykonanie umów,
  • wymiana samego źródła ogrzewania bez przeprowadzenia termomodernizacji, co prowadziło do nieoczekiwanych kosztów.

WFOŚiGW mają możliwość kontroli i wstrzymywania płatności, gdy wykryte zostaną nieprawidłowości. Sprawdzanie kosztów i wzywanie do wyjaśnień to działanie mające chronić interesy wnioskodawców i publiczne środki — przykłady obejmują np. doliczanie wysokich „kosztów pośrednich” lub marży, które znacznie zawyżały wartość faktury i nie mogą być objęte dotacją.


W praktyce konieczność uzupełniania wyjaśnień wydłuża proces rozliczeń, ale jest to niezbędne dla racjonalnego gospodarowania środkami. Beneficjenci zwykle otrzymują 1–2 wezwania do uzupełnienia dokumentów; zdarzają się jednak przypadki wymagające wielu interwencji, gdy poprawki nadal zawierają błędy.

Do końca września w bazie NFOŚiGW odnotowano 477 zgłoszeń dotyczących postępowań prowadzonych przez organy ścigania, UOKiK lub dotyczących nadużyć finansowych — liczba zgłoszeń nadal rośnie, zarówno z inicjatywy WFOŚiGW, jak i samych beneficjentów.

Projekt przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska wraz z NFOŚiGW oraz WFOŚiGW zakłada m.in. mechanizmy ułatwiające dochodzenie roszczeń od wykonawców oraz możliwość zawieszenia egzekucji zaliczek wobec poszkodowanych.

Nowe regulacje mają przywrócić zaufanie do programu, który jest jednym z głównych narzędzi poprawy jakości powietrza w kraju. Równocześnie NFOŚiGW i WFOŚiGW wdrażają szereg działań ograniczających ryzyko nadużyć i zwiększających bezpieczeństwo beneficjentów.

Od 31 marca 2025 r. wprowadzono m.in.:

  • tabelę kosztów jednostkowych ograniczającą możliwość zawyżania cen przez wykonawców,
  • prefinansowanie do 35% wypłacane pod kontrolą operatora,
  • obowiązkowy audyt energetyczny pokazujący rzeczywiste potrzeby inwestycyjne.

Operatorzy programu — gminy oraz WFOŚiGW — mają istotną rolę, zwłaszcza pomoc bezpłatna dla osób o niższych dochodach. Prefinansowanie i najwyższe poziomy dofinansowania realizowane są z udziałem operatorów, co zwiększa ochronę beneficjentów.

WFOŚiGW wprowadziły również rozwiązania przyspieszające rozliczanie wniosków o płatność. Tylko w ostatnim roku rozliczono prawie 200 tys. takich wniosków; większość została zakończona, a pozostałe są w trakcie uzupełniania. W latach 2024–2025 wypłaty dofinansowań przekroczyły rekordowe 10 mld zł — więcej niż w ciągu pięciu poprzednich lat razem wziętych.

Finansowanie programu jest zabezpieczone środkami m.in. z Krajowego Planu Odbudowy, programów unijnych na infrastrukturę, klimat i środowisko oraz z Funduszu Modernizacyjnego.

Od startu programu we wrześniu 2018 r. podpisano 945 tys. umów o dofinansowanie, wypłacono prawie 19 mld zł, a beneficjenci zakończyli ponad 551 tys. inwestycji, w tym wymieniono około 450 tys. starego typu kotłów.

Autor: NFOŚiGW w Krakowie