Wernisaż przyciągnął miłośników historii, regionalistów oraz przedstawicieli władz lokalnych. W otwarciu wzięli udział m.in. wicestarosta powiatu gorlickiego Marcin Krzemiński oraz przewodniczący Rady Powiatu Krzysztof Zagórski, którzy podkreślili wagę pielęgnowania pamięci o tych, którzy drogę do niepodległości torowali własnym wysiłkiem zbrojnym.

Ekspozycja prowadzi zwiedzających przez kluczowe wydarzenia związane z polskim udziałem w działaniach wojennych w latach 1914–1918, pokazując genezę formacji, ich działania oraz losy żołnierzy na różnych frontach.

Początki Legionów Polskich wiązały się z narastającą ideą niepodległości jeszcze przed wojną. Już w czerwcu 1908 r. Kazimierz Sosnkowski powołał we Lwowie konspiracyjny Związek Walki Czynnej, a jawne organizacje strzeleckie działały od 1910 r. W 1912 r. komendantem głównym został Józef Piłsudski. Obok niego funkcjonowały Polskie Drużyny Strzeleckie kierowane m.in. przez Mieczysława Neugebauera, Henryka Bagińskiego i Mariana Januszajtisa; ich połączenie w 1914 r. stworzyło zalążek Legionów.

Geneza i rozwój formacji

6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła Pierwsza Kompania Kadrowa, uznawana za symboliczny początek polskiego czynu zbrojnego podczas I wojny światowej. Formowano 1. Pułk Legionów, który przekształcono w I Brygadę; w 1915 r. powstały także II i III Brygada. Legiony walczyły m.in. w Karpatach i na Wołyniu. Kryzys przysięgowy w 1917 r. spowodował zerwanie współpracy Piłsudskiego z państwami centralnymi, jego internowanie i rozwiązanie Legionów. Z ich pozostałości utworzono Polski Korpus Posiłkowy zależny od Austrii oraz podporządkowaną Niemcom Polską Siłę Zbrojną, które w listopadzie 1918 r. miały istotny udział w tworzeniu odrodzonego Wojska Polskiego. Przez Legiony, Korpus Posiłkowy i Polską Siłę Zbrojną przewinęło się około 55 tysięcy żołnierzy.


Wystawa przypomina także mniej znany rozdział dotyczący polskich Korpusów w Rosji. Już od 1914 r. powstawały jednostki polskie współdziałające z armią rosyjską, a po rewolucji lutowej 1917 r. sformowano trzy Korpusy Polskie na Wschodzie. I Korpus gen. Józefa Dowbora‑Muśnickiego wyróżniał się organizacją i zdobyciem twierdzy Bobrujsk, prowadząc walki z bolszewikami, zanim został rozbrojony przez Niemców w maju 1918 r. II Korpus, w tym pod dowództwem Józefa Hallera, skapitulował pod Kaniowem, a III Korpus gen. Eugeniusza de Henning‑Michaelisa walczył na Ukrainie. W sumie w polskich korpusach na terenie Rosji służyło około 36 tysięcy żołnierzy.

Osobna część ekspozycji poświęcona jest Armii Polskiej we Francji. Jej początki sięgają 1914 r., gdy powstały pierwsze ochotnicze oddziały, zwane bajończykami. 4 czerwca 1917 r. decyzją prezydenta Francji Raymonda Poincaré utworzono regularną Armię Polską walczącą u boku Ententy pod własnymi sztandarami. Początkowo dowodził nią gen. Louis Archinard, a od października 1918 r. gen. Józef Haller. Do tej armii napływali ochotnicy z Francji, USA, Kanady, Brazylii oraz Polacy z armii państw centralnych. Latem 1918 r. polscy żołnierze walczyli w Szampanii i w Wogezach; razem z 5. Dywizją na Syberii armia ta liczyła około 85 tysięcy żołnierzy.

Plansze wystawy udostępnił krakowski oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Zbiory uzupełniają autentyczne pamiątki po hallerczyku Stanisławie Kordylu, przekazane przez Zofię Kordyl i Jerzego Tomasika, dzięki którym wielka historia zyskuje osobisty wymiar — twarz konkretnego człowieka, jego dokumenty i ślady służby.

W sumie ekspozycja pokazuje skalę polskiego zaangażowania — blisko 180 tysięcy żołnierzy w różnych formacjach i na różnych frontach. To opowieść o rozproszonej, lecz uporczywej drodze do odzyskania niepodległości, efekt determinacji i poświęcenia tysięcy Polaków.

Ekspozycja będzie dostępna do 19 kwietnia 2026 r. Wydarzenie zostało współfinansowane ze środków Urzędu Miejskiego w Gorlicach i stanowi ważny punkt na kulturalnej mapie miasta — miejsce, gdzie pamięć o niepodległości jest przekazywana kolejnym pokoleniom.

Foto fb/Roman Trojanowicz

Źródło: samorzad.gov.pl/web/powiat-gorlicki/