Polska plasuje się w czołówce Europy pod względem liczby badań klinicznych — piąte miejsce na Starym Kontynencie i ponad 1,8 tys. zarejestrowanych badań. Mimo rosnącego zainteresowania, wielu pacjentów nadal nie zna możliwości udziału w badaniach. W Małopolsce jeszcze niedawno nie funkcjonowało żadne Centrum Wsparcia Badań Klinicznych. Dzięki środkom z Krajowego Planu Odbudowy powstały trzy ośrodki, które mają to zmienić.
Nowe centra to Multidyscyplinarne Centrum Wsparcia Badań Klinicznych przy 5. Wojskowym Szpitalu Klinicznym, Innowacyjne Centrum Wsparcia Badań Klinicznych w Narodowym Instytucie Onkologicznym przy ul. Garncarskiej oraz Jagiellońskie Centrum Wsparcia Badań Klinicznych utworzone wspólnie przez Szpital Uniwersytecki i Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie. Szpital wojskowy otrzymał blisko 20 mln zł z KPO, Instytut Onkologii — ponad 18 mln zł, a szpitale uniwersyteckie — prawie 12 mln zł.
Kraków nadrabia zaległości
Rozwój badań klinicznych przynosi korzyści wszystkim: pacjenci zyskują dostęp do najnowszych terapii przed ich refundacją, a naukowcy uzyskują wiarygodne dane o skuteczności i bezpieczeństwie nowych leków i metod leczenia. Jak podkreślają kierownicy ośrodków, badania kliniczne dostarczają faktów, na których opiera się nowoczesna medycyna, a udział w nich pozwala uczestniczyć w tworzeniu praktyk terapeutycznych przyszłości.
Bezpieczeństwo i edukacja pacjentów
Badania kliniczne są prowadzone pod ścisłą kontrolą prawną, etyczną i metodologiczną, aby maksymalnie chronić uczestników i zagwarantować rzetelność wyników. Zadaniem nowych centrów jest przejęcie skomplikowanych procedur administracyjnych i prawnych, aby zespoły badawcze mogły się skupić na pracy naukowej, a pacjenci otrzymywali opiekę na wysokim poziomie.
Istotnym elementem jest także informowanie chorych — wiele osób obawia się, że udział w badaniu to eksperyment. Dlatego centra organizują spotkania edukacyjne zarówno dla personelu badawczego, jak i dla pacjentów. Wyedukowani pacjenci częściej aktywnie poszukują badań, które mogą im pomóc, a udział jest zawsze dobrowolny i możliwy do zakończenia w dowolnym momencie bez ponoszenia kosztów.
Przydatne źródła informacji to narodowy portal onkologiczny, portal Agencji Badań Klinicznych oraz międzynarodowa baza badań klinicznych (dostępna po angielsku).
Jak powstaje lek — odkrycia i zmiana przeznaczenia
Zanim nowa cząsteczka trafi do powszechnego użycia, jej działanie musi zostać potwierdzone w badaniach na ludziach. Istnieją dwa główne sposoby poszukiwania leków: przypadkowe odkrycia, które potem wykorzystuje się w innej chorobie (tzw. repurposing), oraz celowe projektowanie związków, które blokują określone mechanizmy chorobowe.
W historii medycyny jest wiele przykładów zmiany przeznaczenia leków — Viagra, która początkowo była badana w kardiologii, Minoksydyl odkryty jako lek na nadciśnienie, dziś stosowany na łysienie, czy botoks, który z okulistyki trafił do dermatologii. Także aspiryna czy AZT zmieniły swoje zastosowania w miarę postępu badań.
Negatywny wynik badania nie zawsze oznacza porażkę — często wskazuje inny kierunek badań i prowadzi do nowych odkryć.
Obszary badań i perspektywy
Obecnie wiele badań dotyczy reumatologii, gastroenterologii czy onkologii. Badania kliniczne przyczyniły się do rozwoju terapii genowych, immunoterapii i terapii biologicznych. Dla pacjentów z chorobami rzadkimi i tymi o ograniczonych możliwościach leczenia kliniczne próby często dają szansę na dostęp do skutecznych terapii.
Nowe terapie są też nadzieją dla osób z przewlekłymi problemami, takimi jak niedosłuch niekwalifikujący się do operacji czy zawroty głowy i szumy uszne.
Cywilne i wojskowe potrzeby napędzają innowacje
Badania kliniczne dotyczą wszystkich pacjentów, ale żołnierze mogą uczestniczyć wyłącznie w badaniach prowadzonych przez instytuty wojskowe. Jednocześnie w środowisku startupów — także tych wspieranych przez programy NATO, pracujących nad technologiami podwójnego zastosowania — powstają rozwiązania o potencjale medycznym i militarnym. Przykłady to bakteriofagi do leczenia określonych zakażeń czy sztuczna krew, którą żołnierz mógłby zastosować w sytuacji urazowej. Takie technologie także będą wymagać badań klinicznych.
Inwestycje w infrastrukturę
Nowe centrum przy 5. Wojskowym Szpitalu Klinicznym działa w odrestaurowanych zabytkowych budynkach dostosowanych do wymogów współczesnej medycyny. Inwestycje infrastrukturalne w szpitalu są kontynuowane — od modernizacji bloków operacyjnych po plany budowy nowej psychiatrii i parkingu z lądowiskiem. Dzięki temu placówka staje się coraz bardziej znaczącym ośrodkiem medycznym w regionie.
W latach 90. w Polsce prowadzono rocznie 50–60 badań klinicznych; dziś jest ich około 1,8–1,9 tys. Polska zajmuje 10. miejsce na świecie i 5. w Europie, a możliwości dalszego rozwoju są duże, zwłaszcza w kontekście powstającego Małopolskiego Wojskowego Instytutu Medycznego — Państwowego Instytutu Badawczego, który zwiększy skalę badań naukowych i współpracę międzynarodową.
Źródło: 5wszk.com.pl